اشتهار او به او منسوب شدند . [ سبب رواج مذاهب اشاعره ] و چون جمود و ميل به ظواهر بر طبايع جمهور خلايق غالب مىباشد ، و به تميز و تدقيق به رويّهء نظر عقلانى غير مأنوس‌اند ، و طريقهء ظاهريه و مطالب آن به سعى اشعرى در تحت ضوابط و قانون نظرى نيز به نهج متعارف در آمد ، و خلفاى وقت و ائمّهء جور نيز بنابر آنكه قواعد مذهب ايشان را موافق مصالح امور سلطنت خود مىديدند ، حامى اين طبقه گرديدند ، لهذا در ميان مسلمين مذهب اشعرى رواج تمام يافته بسيارى از علماى اسلام به مسلك اشعريه تربيت يافتند . ليكن ضوابط ارباب اعتزال چون بنايش بر اصول عقليه است اكثر به حق و صواب نزديكتر ، و اغلب به قاعدهء نفس الامريّه مطابق‌تر است . با اينكه ادلّهء ايشان جدلى و قياساتشان غير برهانى است . [ بيان مآل حال معتزله ] و حكايت حال معتزله آن است كه چون به سعى بعضى از حكما در زمان خلفا كتب فلاسفه از لغت عبرى و غير آن به عربى ترجمه شد ، ايشان را مطالعهء آن كتب ميسّر آمده بسيارى از مطالب آن را مطابق آراى خود يافتند . خصوصا در علوم الهيّه و در براهين آن كه نظر كردند آنچه را شهرت و مسلّميت در ميان اهل اسلام نداشت و كمتر به گوشها رسيده بود متروك داشته ، همان مطالب را به ادلّهء مبيّنهء بر مسلّمات و مشهورات تقرير و تحرير كردند . و معتزله را به سبب مطالعهء كتب حكمت قدرت و استقلالى عظيم در فن كلام حاصل شد .